Gemachtigde in de stralingsbescherming
Wie mag een medische blootstelling van patiënten helpen uitvoeren, welke opleiding is daarvoor nodig en welke regels gelden sinds 1 september 2025? Een overzicht voor technologen medische beeldvorming, verpleegkundigen en hun werkgevers.
Bron: Federaal Agentschap voor Nucleaire Controle (FANC). Naar de FANC-pagina over gemachtigden
Wie is gemachtigde?
Verpleegkundigen, technologen medische beeldvorming en mondhygiënisten mogen installaties en radioactieve producten voor medische radiologische doeleinden enkel gebruiken als ze daarvoor de nodige opleiding volgden. Ze handelen volgens de instructies en onder de werkelijke controle en verantwoordelijkheid van een voor deze toepassing vergunde (tand)arts.
Alleen wie actief de medische blootstelling van patiënten helpt realiseren, moet opgeleid zijn als gemachtigde.
Wel gemachtigde
Wie rechtstreeks bijdraagt aan de medische blootstelling van patiënten, bijvoorbeeld in radiologie, nucleaire geneeskunde en radiotherapie.
Geen gemachtigde
Wie uitsluitend radiofarmaca klaarmaakt voor toediening, enkel in vitro manipulaties met radioactieve producten uitvoert, of als blootgestelde werknemer werkt op een dienst zoals radiologie, radiotherapie of het operatiekwartier zonder rechtstreeks bij te dragen aan de blootstelling van patiënten.
Wie geen gemachtigde is, heeft toch recht op informatie en vorming over stralingsbescherming, zodat hij of zij zichzelf, collega's en de omgeving beschermt. Dat staat in artikel 25 van het ARBIS.
Wettelijk kader
| Regelgeving | Artikel | Waarover |
|---|---|---|
| Besluit medische blootstellingen (13/02/2020) | Art. 85 | Opleiding van gemachtigden |
| Besluit medische blootstellingen | Art. 86 | Verplichte permanente vorming |
| Besluit medische blootstellingen | Bijlagen IIIA tot IIIE | Onderwerpen die de opleiding moet behandelen |
| ARBIS | Art. 25 | Informatie en vorming voor blootgestelde werknemers die geen gemachtigde zijn |
| FANC-wet | Art. 19 | Het FANC valideert de opleidingen voor gemachtigden per academiejaar |
De wijziging van het Besluit medische blootstellingen over de opleiding in de stralingsbescherming voor gemachtigden is in voege sinds 1 september 2025. Ze moet de kwaliteit, veiligheid en stralingsbescherming op de diensten radiologie, nucleaire geneeskunde en radiotherapie verzekeren.
Basisopleiding voor gemachtigden
De opleiding volgens artikel 85 is minstens van het niveau niet-universitair hoger onderwijs. Studenten leggen met succes een kenniscontrole af over de onderwerpen van de opleiding die bij hun toepassing hoort.
Een stage maakt integraal deel uit van de opleiding. Tijdens die stage brengt de kandidaat-gemachtigde de vereiste vaardigheden in de klinische praktijk. Minstens 70 % van de stage vindt plaats in een medische inrichting; de rest kan voor relevante vaardigheden bestaan uit praktische oefeningen in een leer- en inoefeningsomgeving (art. 85, § 1).
| Toepassing | Vereisten in | Omvang van de opleiding |
|---|---|---|
| Röntgenstralen voor medische beeldvorming | Bijlage IIIA | Zie bijlage IIIA |
| Röntgenstralen voor dentomaxillofaciale beeldvorming | Bijlage IIIB | 5 studiepunten per toepassingsgebied: basismodule (1), verdiepingsmodule (1) en stage (3). Voor een bijkomend toepassingsgebied 4 studiepunten, zonder de basismodule opnieuw. Toepassingsgebieden: eenvoudige dentomaxillofaciale radiografie en cone beam CT. |
| Radioactieve producten en röntgenstralen in de nucleaire geneeskunde | Bijlage IIIC | 13 studiepunten: basismodule (1), verdiepingsmodule CT en cone beam CT (1), verdiepingsmodule radioactieve producten (3) en stage diagnose en ambulante therapie (8). Plus 3 studiepunten stage voor therapie met hospitalisatie in een vergunde kamer, dus 16 in totaal. |
| Technisch gedeelte van voorbereiding, manipulatie en toediening van radioactieve producten in de nucleaire geneeskunde | Bijlage IIID | Zie bijlage IIID |
| Toestellen en radioactieve producten in de radiotherapie | Bijlage IIIE | 20 studiepunten: basismodule (1), verdiepingsmodule (16) en stage (3). Vooropleiding: minstens een bachelor verpleegkunde of technoloog medische beeldvorming, of een in België erkend of gelijkwaardig verklaard diploma. |
Wanneer starten?
Een kandidaat-gemachtigde start uiterlijk binnen het jaar na indiensttreding met de gepaste opleiding. Verschillende centra bieden de opleiding aan, op verschillende momenten in het jaar.
In afwachting van de opleiding mag een kandidaat-gemachtigde radioactieve producten en medisch-radiologische uitrustingen alleen gebruiken voor medische blootstellingen als iemand die voldoet aan de voorwaarden van stagebegeleider in dat domein fysiek aanwezig is in het lokaal waar de handeling gebeurt (art. 85, § 2).
Voor nucleaire geneeskunde en radiotherapie kan een afwijking op die termijn, mits een gegronde motivering. De exploitant dient ze in en het FANC moet ze aanvaarden. De aanvraag verloopt via het formulier op de FANC-pagina en wordt gestuurd naar ContinualEducation@fanc.fgov.be.
De stage en de stagebegeleider
De stage wordt begeleid door een stageverantwoordelijke van de opleidingsorganisatie en een of meer stagebegeleiders op de werkvloer. Een stagebegeleider is een gemachtigde die de opleiding stralingsbescherming met succes afrondde en sindsdien minstens 2 jaar werkt in het betrokken domein, of een arts (of tandarts) die voor die toepassing vergund is en er actief is.
De stage verloopt in vier fasen: observeren, actief meewerken, zelfstandig uitvoeren onder supervisie en autonoom uitvoeren. De stagebegeleider beslist wanneer de stagiair naar een volgende fase gaat; dat kan per activiteit verschillen. Wanneer de stagiair medisch-radiologische handelingen uitvoert, moet er altijd een stagebegeleider in de dienst aanwezig zijn. De stageverantwoordelijke evalueert de verworven vaardigheden.
Bij technische evoluties met mogelijke gevolgen voor de stralingsbescherming kan het FANC voor bepaalde toepassingen een bijkomende opleiding opleggen (art. 85, § 9).
Validatie van opleidingsprogramma's
Het FANC valideert de basisopleidingen per academiejaar. De organiserende inrichting dient daarvoor elk academiejaar een dossier in, met een ingevuld formulier en beknopte informatie over elke docent waaruit diens kennis en ervaring blijkt. Welke opleidingen al positief geëvalueerd zijn, vraag je op bij ContinualEducation@fanc.fgov.be.
Permanente vorming
Artikel 86 van het Besluit medische blootstellingen verplicht permanente vorming over stralingsbescherming bij een medische blootstelling. Ze behandelt, specifiek voor de gebruikte technieken, de principes en de correcte toepassing van optimalisatie bij bestaande en nieuwe technieken, de gezondheidseffecten van ioniserende straling en de Belgische wetgeving in stralingsbescherming.
| Toepassing | Minimum | Over een periode van |
|---|---|---|
| Röntgenstraling voor medische beeldvorming | 3 uur | 3 jaar |
| Röntgenstraling beperkt tot botdensitometrie (uitdovend) | 1 uur | 5 jaar |
| Röntgenstraling beperkt tot dentomaxillofaciale beeldvorming | 3 uur | 5 jaar |
| Radioactieve producten en röntgenstralen in de nucleaire geneeskunde | 9 uur | 3 jaar |
| Toestellen en radioactieve producten in de radiotherapie | 18 uur | 3 jaar |
Het FANC evalueert opleidingen permanente vorming en publiceert een lijst met geëvalueerde opleidingen. Die lijst is niet exhaustief; je kan er ook de evaluatie van een opleiding aanvragen.
Opleiding gevolgd vóór 1 september 2025
Opleidingen die vóór die datum werden aangevat en toen aan de geldende criteria voldeden, blijven geldig. Gemachtigden die vóór 1 september 2025 een opleiding volgden, volgen de basisopleiding dus niet opnieuw.
Radiologie of connexe dienst
Een gemachtigde die op een dienst radiologie of een connexe dienst werkt en al 50 uur vorming in de stralingsbescherming genoot, hoeft niet aan de nieuwe opleidingsvereisten te voldoen.
Nucleaire geneeskunde
Vrijgesteld van de nieuwe opleidingsvereisten zijn gemachtigden die vóór 1 september 2025 de basisopleiding van 50 uur volgden, de bijkomende verdieping van 10 uur in de nucleaire geneeskunde volgden en slaagden voor de bijhorende kennistest.
Heeft iemand vóór die datum enkel de basisopleiding van 50 uur gevolgd en start die nadien in de nucleaire geneeskunde, dan volgt die persoon een opleiding volgens de huidige regelgeving van 13 tot 16 ECTS. De hogeschool kan nagaan of voor sommige onderdelen vrijstelling mogelijk is op basis van het certificaat van 50 uur.
Radiotherapie
Vrijgesteld zijn verpleegkundigen op een dienst radiotherapie die vóór 1 september 2025 de basisopleiding van 50 uur volgden, de bijkomende 10 uur verdieping in het gebruik van toestellen en radioactieve producten in de radiotherapie volgden en slaagden voor de bijhorende kennistest.
Heeft iemand vóór die datum enkel de basisopleiding van 50 uur gevolgd en start die nadien in de radiotherapie, dan volgt die persoon een opleiding volgens de huidige vereisten van 20 ECTS. Ook hier kan de hogeschool vrijstellingen nagaan op basis van het certificaat van 50 uur.
Technologen medische beeldvorming
De vrijstelling uit de twee vorige onderdelen geldt ook voor technologen medische beeldvorming die vóór 1 september 2025 zijn afgestudeerd of hun opleiding vóór die datum aanvatten.
Diploma of ervaring uit het buitenland
Wie na 1 september 2025 officieel in België aan de slag gaat op een dienst radiotherapie-oncologie, valt in principe onder de nieuwe opleidingsvereisten. Dat geldt ook als je in het buitenland al een opleiding stralingsbescherming of radiotherapie volgde of relevante ervaring opdeed. Buitenlandse beroepservaring volstaat niet om automatisch gelijkgesteld te worden met de Belgische opleiding. Twee procedures lopen apart van elkaar:
Erkenning van het diploma
De academische erkenning van een buitenlands diploma (bachelor verpleegkunde of technoloog medische beeldvorming) en de toekenning van een gehele of gedeeltelijke gelijkwaardigheid behoren tot de bevoegdheid van de betrokken Gemeenschap. Het FANC doet dat niet.
Vrijstellingen in de opleiding van 20 ECTS
De hogeschool of onderwijsinstelling beoordeelt of je op basis van eerdere opleiding, studiepunten, competenties en beroepservaring vrijstellingen krijgt. Het aantal buitenlandse ECTS volstaat niet op zich: de instelling vergelijkt inhoud, omvang en leerresultaten met de Belgische onderdelen. Bezorg de instelling bij voorkeur een goed gedocumenteerd dossier. Het FANC kent zelf geen vrijstellingen toe.
Verplichtingen van de werkgever
De exploitant van de inrichting ziet erop toe dat gemachtigden een opleiding kregen die overeenstemt met hun beroepsbezigheden en dat ze permanente vorming volgen in de betrokken materie.
- Bewaar de opleidingsattesten in de inrichting.
- Bewaar ook de aanwezigheidslijsten of certificaten van de permanente vorming.
Meer info
Het FANC heeft ook een dossier over medische blootstellingen van zwangere patiëntes, om artsen en medisch personeel te informeren over de risico's van ioniserende straling voor het ongeboren kind.
Een vraag over jouw situatie?
Deze pagina is een samenvatting. Voor jouw dienst of opleiding gelden de reglementaire teksten en de uitleg van het FANC. VMBv-leden met vragen over wetgeving of richtlijnen kunnen terecht bij de vereniging: info@vmbv.org.
Deze pagina is informatief en geeft de stand weer van de FANC-pagina's over gemachtigden. Controleer bij twijfel altijd de actuele tekst bij het FANC.